|
COPYRIGHT 2002 Eastern Mediterranean University
Ozet
Anadolu agizlari cok zengin bir dil ve kultur malzemesine sahiptir. Agizlarda her yastaki ve durumdaki kadin icin yakistirilmis bir soz bulmak mumkundur. Agizlardaki sozler, Turkcenin yaraticiligini ortaya koyan ozellikler gostermektedir. Genel Turkcede kaybolmak uzere olan bircok kok, ek ve sozcuk agizlarda yasatilmaktadir. Turk toplumundaki klasik kadin rolu, sozlerde belirgin bir bicimde gorulmektedir. Kadinla ilgili deger yargilari sozlere yansimistir.
Anahtar Kelimeler Dil ve kultur, Anadolu, Anadolu agizlari, Adbilim, Turk kisi adlari, Turk kadin adlari.
Giris
Ayni gelenekleri paylasan insan grubunun kusaktan kusaga gecirdikleri, toplumda akrabalik bagini kuran degerler butunu olan kulturun tasiyicisi dildir. Bireyler dilleri yardimiyla dunyayi yorumlayip, olaylara anlam kazandirirken bunlar kulturun ogrettigi sekilde, hazirda bulunan bilgi ve inanclarla sekillenir. Bir kulturu ogrenmek o toplumun olaylara verdigi anlamlari ogrenmek demektir. Bir toplum icinde olaylarin tek basina bir anlami yoktur. Onlara anlami kultur verir (Ozguven, 1989, s.43-44). Sozcukler kulanildiginda, ayni dil birliginden bireylerin kultur, yetisme, ruh durumlarina gore belirli bir dusuncenin, duygunun dogmasina yol acmaktadir. Bu nedenle dili olusturan sozcuklerin anlami, dusunulen seyin anlatilmasina yarayan sozcukten ayri tutulamaz.
Kadin uzerine yapilan arastirmalarda konu genelde mitolojik, antropolojik, sosyolojik, psikolojik ve ideolojik acilardan ele alinmistir. Kadinlarin konumu her toplumda, o toplumun siniflarina bagli olarak farklilasmaktadir (Tekeli, 1982, s.32). Her toplumda, toplumun kendi degerlerinin katkisiyla, kadinla ilgili bir sozvarliginin olustugu gorulmektedir.
Anlatim olanaklari, acisindan zengin bir dil olan Turkce'de ozellikle Anadolu agizlarinda, kadinla ilgili cok sayida soze rastlanmaktadir. Turkce'de, Anadolu agizlarinin ozel bir yeri vardir. Genel sozluk niteligindeki Turkce sozluklerde 60-70.000 madde basi bulunurken, ayrintili anlatimin zengin orneklerini veren Anadolu agizlarinda 80-100.000 sozcugu bulan bir soz varligiyla karsilasilmaktadir (Aksan, 2000, s.115). Bu durumun en onemli nedeni, agizlarda tarih boyunca Turkcenin butun anlatim yollarindan, turetme kurallarindan ve birlestirme egiliminden yararlanilmis olmasidir. Agizlarda, kadinla ilgili sozler zengin bir soz varligi olusturmakta; kadinin toplum ve aile icindeki yerinin, hak ve gorevlerinin, kendisinden beklenen rollerin, kendisine taninan olanaklarin, payelerin, derecelerin sozlere oldugu gibi yansidigi gorulmektedir.
Genel olarak, Turk adlarinin zenginligi, arastirmacilarin dikkatini cekmis, sayica cokluklari ve yapilar, uzerinde cesitli arastirmalar yapilmistir. Dilci gezginlerin bir kismi ad verme geleneklerini de goz onunde bulundurmus, topladiklari adlarin listelerini yayimlamislardir. Bu listelerde genellikle Turk kadin ozel adlarina cok sik rastlanamamaktadir. Lazslo Rasonyi'e gore bunun nedenlerinden biri, son zamanlara kadar Turklerde, misafir gelince kadinlarin geri plana cekilmeleridir (Rasonyi, 1963, s. 66). Rasonyi, yeni dogmus kiz cocuklarina ad vermenin oneminin erkek cocuklara gore daha az oldugunu; egzogami (dis evlilik) dolayisiyla kiz cocugun zaten ailede kalmayacaginin dusunuldugunu; bunun icin de adla kaderin ilgili oldugunu dusunen Turklerde, kiz cocugunun kaderinin erkek cocugun kaderi gibi tayin edilmeye gerek duyulmadigini belirtmektedir (Rosonyi, 1963, s. 70). Cigdem Kagitcibasi da Turklerde, anne babalarin erkek cocugu eve maddi destek saglayan, ekmek getiren ve yasliliklarinda guvenceleri olan aile bireyi olarak gorduklerini ve tercih ettiklerini belirtmektedir (Kagitcibasi, 1982, s.176).
Anadolu agizlarinda kadin icin kullanilan saci kesik, saci uzun akli kisa, un evine indiren, eli ayagi kisa, eksik, eksikli, eksik etek, kisa etek, ev bekcisi, koroglu, corbaci, kasik calan, evusagi, kuldoken, komur doken, sergen karistiran, kanayak, kisa ayakli, uzun donlu, teketek gibi sozler bu gorusleri dogrulayacak anlamlarla yukludur.
Ayni zamanda erkegin buyuklerin yaninda saygi gerekcesiyle, esinin adini soylememesi, kadinin adi yerine; baz, eye, gari, giz, gizgari, kaguz kele, sitti, yahu gibi cesitli seslenme sozlerinden birini kullanmasi veya bir...
Read the full article for free courtesy of your local library.
|
Bookmark this article
Print this article
Link to this article
Email this article
Digg It!
Add to del.icio.us
RSS
